Imibiri 161 y'Abazize Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994 yashyinguwe cyubahiro mu Rwibutso rw’Akarere ruherereye mu Murenge wa Ruhango
Gushyingura byabaye mu gikorwa cyo kwibuka Abazize Jenoside yakorewe Abatutsi mu cyahoze ari Komini Tambwe na Kigoma.
Igikorwa cyo kwibuka cyatangiranye n’urugendo rwo kwibuka (Walk to Remember) rwatangiriye ku Kamujyejuru (mu Mudugudu wa Mujyejuru I), ahazwi ku izina rya “Pinusi” na “CND” hari icyobo cyajugunywemo Abatutsi muri Jenoside mu 1994.
Abashyitsi banyuranye bafatanyije kwibuka n’abaturage b’Akarere ka Ruhango; muri bo twavuga Minisitiri w’Umuco na Siporo, Nyirasafari Espérence wari Umushyitsi Mukuru, Guverineri w’Intara y’Iburengerazuba, Munyantwali Alphonse, Visi Guverineri wa Banki Nkuru y’Igihugu (BNR), Dr Nsanzabaganwa Monique, Abadepite mu Nteko Ishinga Amategeko y’u Rwanda, Umunyamabanga Nshingwabikorwa wa Komisiyo y’Igihugu yo kurwanya Jenoside, Dr Bizimana Jean Damascene, Umuyobozi wungirije wa Ibuka ku rwego rw’Igihugu, Nkuranga Egide, Umushumba wa Diyosezi Gatolika ya Kabgayi, Mgr Mbonyintege Smaragde n’abayobozi banyuranye mu nzego z’Ingabo na Polisi.
Mu ijambo ry’ikaze, Umuyobozi w’Akarere, Habarurema Valens, yihanganishije anakomeza abarokotse Jenoside, anabashimira kuba bataherenwe n’agahinda ahubwo bagaharanira kwiyubaka, kandi bafafatanya n’abandi mu kubaka Igihugu.
Yahamagariye abaturage kurwanya ingenabitekerezo ya Jenoside. Avuga ku butabera yagaragaje ko hakiri ikibazo cy’Abarundi bakoze Jenoside mu gice cy’Amayaga bakidegembya mu gihugu cyabo, avuga ko ubuyobozi buzafatanya n’izindi nzego mu kubakurikirana.
Nkurayija Jean Claude uyobora Komite itegura ibikorwa byo Kwibuka mu Ruhango yasabye ko ahazwi ku izina rya “Pinusi” cyangwa “CND” hashyirwa ikimenyetso cy’amateka, asaba ko abarokotse Jenoside batishoboye bakomeza guhabwa ubufasha kandi bugatangirwa igihe. Yahamagariye abazi aho imibiri y’abazize Jenoside itarashyingurwa iherereye gutanga amakuru kugira ngo na yo ishyingurwe mu cyubahiro.
Visi Perezida wa Ibuka, Nkuranga Egide, we yashimiye Inkotanyi z’Amarere zitanze bikomeye zigahagarika Jenoside, zikabohora u Rwanda, zikabanisha Abanyarwanda, zikubaka Igihugu kugeza aho kigeze.
Yasabye ko urubyiriko rwakomeza kwigishwa amateka y’ukuri y’u Rwanda, hagamijwe gukomeza gushimangira ubumwe bw’Abanyarwanda, kurwanya ingengabitekerezo y’urwango n’icyo ari cyo cyose cyashaka gutanya Abanyarwanda, kwangiza cyangwa gusenya ibyo Igihugu cyagezeho.
Avuga ku bagize uruhare muri Jenoside bitegura kurangiza ibihano bakatiwe, Nkuranga yasabye ko inzego zibishinzwe zabategurira neza kugaruka mu muryango nyarwanda utandukanye kure n’uwo basize, zikanategura abarokotse Jenoside bagiye kongera kwakira muri sosiyete ababagiriye nabi.
Ku kibazo cy’Abarundi bakoze Jenoside mu gice cy’Amayaga ubu bakaba bidegembya mu gihugu cyabo, yavuze ko inzego zibishinzwe zidahwema gukora ibishoboka kugira ngo bakurikiranwe maze baryozwe ibyo bakoze. Yavuze ariko ko hagikenewe kumenya amazina nyayo ya bamwe muri bo, ari yo mpamvu ababazi basabwa gufasha inzego zibishinzwe kugira ngo bamenyekane bahanwe kuko Jenoside ari icyaha kidasaza.
Umushyitsi Mukuru, Minisitiri Nyirasafari Espérence na we yashimye intambwe ikomeye abarokotse Jenoside bamaze gutera mu kwiyubaka no no kubaka Igihugu.
Ati “Turabashimira uruhare mugaragaza mu kubaka Igihugu, ubwitange mugaragaza mukarenga agahinda gakomeye, mukarenga ibibazo mwahuye na byo, mugaharanira icyiza. Mukomereze aho”.
Yavuze kandi ko ibyiza Igihugu kimaze kugeraho nyuma y’imyaka 25 Jenoside yakorewe Abatutsi mu Rwanda ihagaritswe n’Ingabo zari iza FPR Inkotanyi ari ibyo kwishimira, kandi ko Abanyarwanda twese dukwiriye kubikomeraho.
“Twishimira ibyo twagezeho: ahari harimitswe urwango uyu munsi himitswe ineza y’Abanyarwanda, himitswe ubumwe, himitswe amahoro, himitswe umutekano mu Banyarwanda bose nta vangura. […] Tugomba gukomera ku buyobozi bwiza bwacu …buri wese hano yatanga ubuhamya ku byiza by’ubuyobozi bwiza”.
Minisitiri Nyirasafari yanagarutse ku ngengabitekerezo ya Jenoside ikigaragara kuri bamwe asaba Abanyarwanda bose kuyirwanya kuko nta mwanya igifite mu gihugu.
Ati “Ingengabitekerezo ya Jenoside nta na rimwe tuzemera ko yakwimikwa muri iki gihugu. Ingamba zarafashwe, amategeko arahari, ubuyobozi bwiza burahari. Aba bantu nta mwanya bafite muri iki gihugu, umwanya uhariwe abimika icyiza, abakora icyiza, ariko abangiza, abashaka gusenya Igihugu cyancu nta mwanya bafite.
Yavuze kandi ko urubyiruko rukwiye kwigishwa amateka nyayo y’Igihugu cyacu kugira ngo ruyakuremo amasomo atuma rubasha kurushaho kwanga ikibi no kukunda icyiza.
“Rubyiruko ni mwe u Rwanda ruhanze amaso. Mugomba kumenya amateka ari amabi ari ameza, mukayakuramo isomo […] Nanjye ndashimangira ko abakuru tugomba kubabwira amateka nyayo, kugira ngo mukuremo amasomo, muzaharanire gusigasira umuco wacu n’indangagaciro zawo kuko umuco wacu utwereka ko turi Abanyarwanda, ko iyo twunze ubumwe, iyo dushyize hamwe twagera kuri byinshi.”
Urwibutso rwa Jenoside yakorerwe Abatutsi rwo mu Murenge wa Ruhango rushyinguyemo imibiri y’abazize Jenoside yakorewe Abatutsi isaga ibihumbi 20. Ni rumwe mu nzibutso enye z’Akarere; izindi ni Urwibutso rwa Kinazi, urwa Mayunzwe n’urwa Kabagali.